Doğu Karadeniz’de rumi takvime göre yeni yılın simgesi olan Kalandar gecesi, Trabzon ve Gümüşhane’de kostümler, ev ziyaretleri ve yöresel ikramlarla kutlanıyor. 2026 Kalandar tarihi yaklaşırken bu eski gelenek yeniden gündeme geldi.
Trabzon ve Gümüşhane’de 13 Ocak’ı 14’üne bağlayan gece kutlanan Kalandar, Rumi Takvim’e göre yılın son günü kabul ediliyor. Kapılar bereket için açılıyor, kostümler giyiliyor. Söz konusu bilgiler Paşa Mustafa Özyurt ve Sezai Sarıibrahimoğlu’nun Karadeniz İncelemeleri Dergisinde yayımlanan “Doğu Karadeniz’e Özgü Kalandar Kutlamalarının Kültürel Miras Turizmi Kapsamında İncelenmesi” başlıklı çalışmasında detaylı olarak yer alıyor.
KALANDAR NE DEMEK?
Kalandar ya da Kalanda, Doğu Karadeniz ve Gürcistan’ın batı kesiminde yeni yılın gelişini simgeleyen eski bir gelenektir. Kelimenin kökeni Latince “calendar”dan gelir ve ayın ilk günü anlamını taşır. Rumi takvime göre yılın son günü olan 14 Ocak, bu coğrafyada yeni bir başlangıç kabul edilir.
KALANDAR GECESİ NASIL KUTLANIR?
Kutlamalar, 13 Ocak sabahı gün doğmadan başlar. Evlerin kapı ve pencereleri açılır. Amaç, rızık ve bereketin eve girmesidir. Ayağı uğurlu olduğuna inanılan bir aile ferdinin eve ilk adımı atması sağlanır. Akşam saatlerinde ise aileler, komşular ve akrabalar Kalandar sofrasında buluşur.
Kalandar Sofrasında Neler Var?
Bu geceye özgü yiyecekler büyük önem taşır. En bilinenler şunlardır:
Ateş etrafında yenir, sohbet edilir ve yeni yıl için dilek tutulur.
Maskeler, Torbalar ve Ev Gezmeleri
Gecenin en renkli bölümü çocukların ve gençlerin kostümlerle sokaklara çıkmasıdır. Kimi korkutucu, kimi komik kıyafetler giyilir. Uzun sopaların ucuna torba ve zil bağlanır. Evlerin kapıları çalınır. Torba kapının önüne bırakılır. Ev sahibi içine yiyecek ya da para koyar. Torbanın sahibi yakalanmadan alıp kaçmaya çalışır.
Gezmeler genellikle köyün en yaşlı kişisinin evinden başlar. En bereketli evlerin sırayla ziyaret edilmesine özen gösterilir.
Karakoncel Efsanesi
Gecenin simge karakteri karakoncel ya da karakoncolosadır. Bu varlık, kış gecelerinde ortaya çıktığına inanılan tüylü ve ürkütücü bir figürdür. Zararsızdır ama görünüşüyle korku salar. Gençler bu figüre benzemek için özel kostümler giyer. Köy meydanında ateş yakılırken horon oynanır, küçük teatral oyunlar sahnelenir.
özlü Kültürün Sesi: Kalandar Manileri
Kalandar gecesinde kapı çalan çocuklar ve gençler, torbalarını uzatmadan önce maniler söyler. Bu dizeler hem bereket dileği taşır hem de ev sahibine hoş bir selamdır. Bu maniler söylenmeden torbaya hediye konulmaz. Yörede en çok bilinen örnekler şunlardır:
◾ “Kalandar gecesi,
Devlet bacası,
Dolduran tası,
Cennet hocası.
Vermeyen asi,
Cehennem hocası,
Üstünde erkek uşak,
Ahırda dişi buzak.”
◾ “Gece geldim kapına,
Selam verdim yapına.
Selamımı almazsan,
Daha gelmem kapına.”
Kalandar Geleneği Neden Hala Devam Ediyor?
Kalandar, sadece bir eğlence değil, Doğu Karadeniz’in kültürel hafızasıdır. Akademik çalışmalara da konu olan bu gelenek, bölge kimliğinin önemli bir parçası olarak bugün hala yaşamaya devam ediyor.
